Blijdorp & Corona: een update

Foto: Florien de Graaf (BB-Facebook)

Het vaccinatieproces is begonnen, maar het duurt nog wel even voordat Nederland weer de oude zal zijn en dat geldt ook voor de dierentuinwereld. Vooralsnog geldt 9 februari als einddatum van de derde lockdown, maar het staat nog niet vast dat er dan ook daadwerkelijk een versoepeling van de maatregelen zal plaatsvinden. De afgelopen weken heeft een groot deel van Rotterdam zich achter Diergaarde Blijdorp geschaard, maar laatst is er een kleine mediarel ontstaan rondom de Rotterdamse dierentuin. We zetten de feiten op een rij.

Het is niet de eerste keer dat de portefeuille van Blijdorp in de schijnwerpers staat. Toen het park omstreeks de millenniumwisseling in rap tempo moderniseerde, bestond er een vast subsidiepotje van de Gemeente Rotterdam dat gebruikt werd om alle eindjes aan elkaar te knopen. Na de kredietcrisis viel die steun echter weg onder bewind van VVD, CDA, PvdA en D66: van 4,8 miljoen in 2010 naar acht ton in 2015. Het resterende bedrag was (en is) bovendien uitsluitend bedoeld om schoolreisjes en lespakketten te financieren. Het gevolg was een pijnlijke reorganisatie onder toeziend oog van directeur Marc Damen omstreeks 2013. Het huishoudboekje ging drastisch op de schop en een acuut faillissement werd afgewend. De nieuwe balans was echter kwetsbaar: om alle vaste kosten te dekken, moest de dierentuin ieder jaar minimaal 1,4 miljoen bezoekers ontvangen. Dat liet de huidige directeur, Erik Zevenbergen, laatst weten bij de ZooInside Podcast. En dat getal werd ook gehaald. Tot 2020.

Reorganisatie

In 2020 is Blijdorp 13 miljoen euro aan omzet misgelopen en alle reserves waren al snel opgebrand. Vanuit de Rijksoverheid is er een steunpakket van 39 miljoen beschikbaar gesteld dat in maart verdeeld zal worden onder de circa zeventig Nederlandse dierentuinen (mits de Europese Commissie goedkeuring geeft). Mogelijk blijft het daar niet bij, maar van groter belang voor Diergaarde Blijdorp is het noodkrediet van de Gemeente Rotterdam. Dat bedraagt 10 miljoen euro, maar de voorwaarden zijn strikt. De lening moet zo snel mogelijk worden terugbetaald en wordt bovendien verstrekt onder de randvoorwaarde dat er opnieuw een reorganisatie plaatsvindt. Alle fracties in de Gemeenteraad stemden vóór de (voorwaarden van) noodsteun, met uitzondering van de Partij voor de Dieren.

Absoluut horrorscenario' dreigt voor Blijdorp: dieren de deur uit doen om crisis te overleven | Rotterdam | AD.nl
Foto: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl). Directeur Zevenbergen.

De directeur liet eerder al weten dat het massa-ontslag weliswaar pijn doet, maar dat het bestuur het belang ervan ook inziet. De dierentuin gaat uit van een vergelijkbaar sober 2021 en de directie vreest ook voor over eventuele toekomstige crises. Zoals Zevenbergen verklaarde bij ZooInside: ”Onze vaste lasten zijn systematisch te hoog. Zelfs als we onze begrote cijfers voor 2020 wel gehaald hadden, zouden we eigenlijk niet de financiële ruimte gehad hebben om het onderhoud te doen wat we hadden moeten doen. De komende jaren hoeven wij niet meer na te denken over onze inkomsten verhogen, dus wij moeten naar lagere kostenposten toe. Het flexibele deel van de organisatie moet groter worden. We moeten dus beter kunnen meebewegen met fluctuaties in bezoekersaantallen.” In totaal verdwijnen 40 van de 180 vaste arbeidslocaties. Volgens het NRC gaat het om dertig flexfuncties in de horeca en tien vaste medewerkers die zich bezighielden met bezoekerswelzijn en planning.

Het personeel trekt nu echter aan de bel. Volgens RTV Rijnmond schrijven zij in een brief naar de Gemeenteraad: ”Waarom moeten er meer flexcontracten komen om meer winst te genereren? Wij zijn toch een stichting zonder winstoogmerk?” De nieuwsorganisatie weet verder dat de resterende medewerkers enkele arbeidsvoorwaarden moeten afstaan. Het gaat daarbij voornamelijk om de ‘oude garde’, die vanwege de reorganisatie van 2013 onder een CAO-overgangsregeling viel. Het natuurlijk verloop van deze relatief duurdere medewerkers gaat echter langzamer dan verwacht en het idee is nu om alle arbeidsovereenkomsten gelijk te trekken. Dat zou geld besparen. Het beklag: de dierentuintop viel al onder de nieuwe CAO en wordt bij de ‘harmonisatie’ dus amper geraakt. Naar aanleiding van de noodkreet heeft Leefbaar Rotterdam om opheldering gevraagd bij VVD-wethouder Bert Wijbenga. Hij laat namens Blijdorp weten dat het park verwacht 2021 te kunnen doorstaan dankzij de lening, mits de reorganisatie en de harmonisatie doorgang vinden.

Euthanasie

De échte commotie ontstond echter door een ‘wat als’-vraag van Leefbaar Rotterdam: ”Wat gebeurt er met de dieren als zij noodgedwongen weg zouden moeten vanwege de financiële onzekerheid?” Wijbenga schrijft: ”Zoals aangegeven, zal dit zich alleen voordoen indien Diergaarde Blijdorp niet kan reorganiseren en de arbeidsvoorwaarden niet kan harmoniseren. In dat geval zal er bezuinigd moeten worden op het primaire proces, waaronder het aantal dierverzorgers. Alleen dan zal Blijdorp moeten besluiten tot het verkleinen van de dierencollectie. Diergaarde Blijdorp zal er alles aan doen om dat te voorkomen. Lukt dat onverhoopt niet, dan zal Diergaarde Blijdorp zich tot het uiterste inspannen om de dieren in andere dierentuinen te herplaatsen. Dat zal echter, zoals de vragenstellers terecht opmerken, lastig zijn, want andere dierentuinen verkeren ook in zware problemen. Sommige hebben hun dierencollectie noodgedwongen dan ook al verminderd. Onvermijdelijk zal de Diergaarde – zeer tegen haar zin – dan tot euthanasie moeten overgaan. De inzet van Blijdorp om te komen tot een reorganisatie en harmonisering van de arbeidsvoorwaarden is dan ook groot.”

Foto: @bertwijbenga (Twitter). Wethouder Wijbenga.

Het Algemeen Dagblad kopte al snel ”euthanasie van dieren dreigt” en aldaar reageerde Benvenido van Schaik van Leefbaar Rotterdam geschokt: ”Al moet ik heel Rotterdam mobiliseren, ze blijven met hun poten van de dieren af. Ik ga vol op het orgel.” Het is een opmerkelijk contrast met het eerdere standpunt van Leefbaar Rotterdam. Een motie tegen ‘corona-euthanasie’ in Blijdorp waarover in oktober 2020 gestemd werd, sneuvelde namelijk dánkzij Leefbaar Rotterdam. Zij kregen daarbij bijval van CDA, ChristenUnie-SGP, D66, PvdA en VVD. Als Leefbaar Rotterdam zich toen al had uitgesproken tegen zo’n horrorscenario, zou deze motie aangenomen geweest zijn.

Niet dat die motie waarschijnlijk nodig zal zijn. Als lid van de Europese koepelorganisatie EAZA dient Diergaarde Blijdorp zich te houden aan hun richtlijnen voor het gebruik van niet-medische euthanasie. Zij hanteren binnen de context van populatiebeheer drie criteria voor het gebruik ervan. Het mag pas toegepast worden als het dier in kwestie dusdanig abnormaal gedrag vertoont dat het een normaal bestaan voor zijn of haar soortgenoten niet langer mogelijk is, als de aanwezigheid van dat dier het fokprogramma in gevaar brengt en als er écht geen mogelijkheid tot transport bestaat. Volgens de EAZA sluit dit beleid het best aan op hoe er in natuurreservaten wordt omgegaan met het doelbewust doden van individuen. Een spontaan faillissement van een dierentuin was ten tijde van het bepalen van deze richtlijnen ondenkbaar. In een recentere communicatie, naar aanleiding van de COVID-19-pandemie, heeft de EAZA echter duidelijk gemaakt dat de organisatie niet achter het doden van dieren om financiële redenen staat. Uit ethisch bezwaar, maar ook vanwege de schade die zulke acties zouden kunnen aanrichten aan de herintroductieplannen voor bedreigde soorten.

Hoe nu verder?

Aanstaande donderdag zal de Gemeenteraad een spoeddebat houden over de reorganisatie, op verzoek van Leefbaar Rotterdam en de PvdA. Zij vinden dat er meer banen verdwijnen dan strikt noodzakelijk. ”De voorgestelde reorganisatie en harmonisatie zijn erg ingrijpend, met mogelijk grote financiële gevolgen voor de werknemers. Bij de plannen voor de reorganisatie gaat Blijdorp wel uit van héél zwarte scenario’s. Er wordt post-corona een dramatische daling van de bezoekersaantallen verwacht, terwijl verschillende onderzoeksbureaus juist een stijging van consumentenuitgaven verwachten nadat de maatregelen voorbij zijn.”

Foto: Leefbaar Rotterdam (Facebook). Benvenido van Schaik.

Diergaarde Blijdorp is relatief stil te midden van al het tumult. Wel sprak een woordvoerder met het Algemeen Dagblad over het gebruik van euthanasie: ”Wat wethouder Wijbenga heeft opgenoemd (…) is een feitelijke opsomming van de volgorde van stappen. Diergaarde Blijdorp is geenszins van plan het zover te laten komen. Het welzijn van onze dieren komt altijd op de eerste plaats.”

Het beeld dat ontstaat, is complex. De reorganisaties van 2013 en 2021 zijn allebei afgedwongen door politieke besluiten, maar worden tegelijkertijd ook door hen tegengewerkt. Het personeel lijkt zich oneerlijk behandeld te voelen. De Diergaarde laat bij tijd en wijlen doorsijpelen dat het horrorscenario met betrekking tot euthanasie niet uitgesloten is, ook al gaat dit tegen het beleid van de EAZA in en geven ze zelf toe dat het niet nodig zal zijn als de herstructurering slaagt. Dat het om financiële redenen inslapen van dieren daadwerkelijk zou gebeuren, lijkt dus uitermate onwaarschijnlijk. De ontstane onweerswolken hebben voor grootschalige inzamelingsacties gezorgd, maar stuiten veel mensen ook tegen de borst. Dat blijkt wel uit de vele kritische reacties die de krantenkoppen op social media teweeg gebracht hebben.

Bij het debat op donderdag zal blijken wat de Gemeenteraad ditmaal besluit, maar ook de impact van dit alles op het imago van dierentuinen is iets om in de gaten te houden.

Foto: Jeroen Bast (BB-Facebook). Deze week liet ARTIS weten dat hun leeuwengroep naar een ander park zal verhuizen, omdat er geen geld beschikbaar is voor de bouw van een modern verblijf.

Dag des oordeels: Gemeenteraad stemt over noodsteun Blijdorp

Foto: Johanna Kok (BB-Facebook). Het kritiek bedreigde Prins-Alfredhert uit de Filipijnen.

De tweede COVID-19-golf mag dan wel hard toeslaan in de Randstad, maar Diergaarde Blijdorp is nog druk bezig de wonden van de eerste golf te likken. Het totale gebrek aan inkomsten tijdens de corona-sluiting, gecombineerd met de onveranderlijke kosten om voor de 20.000 inwonende dieren te zorgen, heeft een groot gat in de begroting van de Rotterdamse dierentuin geslagen. De huidige maximale bezoekerscapaciteit van 5.000 man per dag, die vaak niet eens gehaald wordt, zorgt ervoor dat de inkomsten van Blijdorp nog altijd beneden peil zijn. Al met al schat de Diergaarde zijn eigen omzetverlies van 2020 in op 17 miljoen, waar tegenover staat dat Blijdorp zeven miljoen heeft weten te besparen tijdens de lockdown. Daarom kondigde Blijdorp al snel aan dat een reorganisatie, waarbij een kwart van de 180 vaste arbeidsplaatsen zal verdwijnen, onvermijdelijk was. In september werd bovendien duidelijk dat de Diergaarde dit jaar niet in staat zou zijn om te doneren aan natuurbehoudsorganisaties, wat het park normaliter wel doet, en dat de implementatie van het Masterplan 2030 op de lange baan geschoven moet worden. Dat, en er werd een beroep gedaan op de politiek: alleen met extra noodsteun zou Blijdorp het hoofd boven water kunnen houden. Het College van B&W kwam al snel met een voorstel, maar dat plan moest eerst nog goedgekeurd worden door de Gemeenteraad. En vandaag was het dan zover: het moment van de waarheid.

Iets na vijf uur ‘s middags, nadat iedereen zijn zegje had gedaan, begon de stemming. Te beginnen bij de ingediende moties: zo wilde NIDA een toezegging dat Blijdorp aan zijn diversiteitsbeleid zou sleutelen en verder deden NIDA en DENK een verzoek tot extra onderzoek naar baanbehoud voor zoveel mogelijk medewerkers. De eerste motie kreeg niet genoeg bijval om aangenomen te worden, maar de tweede werd met een nipte meerderheid van de Gemeenteraad goedgekeurd. De resterende zeven moties waren allemaal door de SP en de Partij voor de Dieren samen ingediend. Beide partijen uitten openlijk kritiek op Diergaarde Blijdorp en zij stelden dan ook onder meer voor om Blijdorp’s participatie in de verschillende Europese fokprogramma’s voor bedreigde diersoorten stop te zetten, om de Diergaarde te dwingen om ex-proefdieren te huisvesten, om de inzet van euthanasie als uiterste populatiebeheer-middel te verbieden en om Blijdorp om te vormen tot een ”ecopark waar bedreigde diersoorten tijdelijk worden opgevangen en dat bijdraagt aan de biodiversiteit van de stad”. Geen van deze moties kreeg echter een meerderheid van de stemmen, al konden de SP en Partij voor de Dieren geregeld rekenen op de steun van 50PLUS, NIDA en DENK.

Foto: @rick_zoofotografie (BB-Instagram). Diergaarde Blijdorp fokt met de waarschijnlijk in het wild uitgestorven McCords doosschildpad.

Tot slot was het tijd om te stemmen over de noodlening van tien miljoen euro, zoals voorgesteld door de coalitie van GroenLinks, VVD, D66, PvdA, CDA en ChristenUnie-SGP. Het pakket werd door alle gemeenteraadsfracties (behalve de Partij voor de Dieren) aangenomen. Hoewel het faillissement van dit Rotterdams icoon natuurlijk ondenkbaar is, durfde menig dierenliefhebber tóén pas opgelucht adem te halen. Het is zeker geen luxe donatie: het park moet de tien miljoen zo snel mogelijk terugbetalen moet ook verplicht in de organisatie gaan snijden. Begin november ontvangt Diergaarde Blijdorp alvast vier miljoen euro en in januari 2021 wordt de resterende zes miljoen overgemaakt. Kortom: de komende jaren zullen tamelijk mager blijven. Het is niet de eerste keer dat Blijdorp op een houtje moet bijten. Na de kredietcrisis bouwde de Gemeente Rotterdam de subsidie razendsnel af, van 4,8 miljoen in 2010 naar acht ton in 2015. Om een faillissement af te wenden vond omstreeks 2013 al een reorganisatie plaats. Bekende namen zoals Rob van Loon, Henk Zwartepoorte en Willem Schaftenaar zouden, direct of indirect, een punt zetten achter hun carrière in Blijdorp. Een flink aantal diersoorten, met name reptielen en amfibieën, verdween uit de collectie en over het algemeen kregen de resterende verzorgers het drukker, wat leidde tot minder ruimte voor specialisme. Pas de laatste paar jaren krabbelde de Diergaarde weer op: het in 2019 geopende Natuurbehoudscentrum, een toevluchtsoord voor allerlei uiterst zeldzame maar niet zulke bekende soorten, was bijvoorbeeld het geesteskind van wijlen Zwartepoorte. Blijdorp nam datzelfde jaar de rol van EEP-coördinator voor de Rüppells gier en Egyptische landschildpad op zich, beiden kritiek bedreigd in hun voortbestaan. Begin dit jaar keerde ook een vakgroep terug die zich specialiseert in de zorg voor vogels en nog zeer recent werd er gefokt met de Antilliaanse leguaan, een kritiek bedreigde diersoort uit Caraïbisch Nederland.

Klik HIER voor een eerder artikel over het massa-ontslag.

Foto: Rob van Eijk (BB-Facebook). In 2016 claimde PvdD-fractievoorzitter Jeroen van der Lee tijdens een radiodebat met toenmalig directeur Marc Damen foutief dat de netgiraffe de status van ‘least concern’ zou hebben op de Rode Lijst.

Gemeente wijst PvdD-plan van tafel

Blijdorper Bende is een organisatie voor en door liefhebbers van Diergaarde Blijdorp.

Foto: Peter Milano (BB-Facebook)

In september 2019 kwam de gemeente Elsene in België met een nieuw besluit: gemeentescholen mogen daar niet langer excursies naar dierentuinen organiseren. De hiervoor verantwoordelijke partijen Ecolo en Parti Socialiste zijn naar eigen zeggen niet tegen dierentuinen als concept, maar vinden dat bijvoorbeeld ‘pedagogische kinderboerderijen’ meer educatieve waarde hebben. De Rotterdamse gemeenteraadsfractie van de Partij voor de Dieren juichte het besluit toe en legde aan wethouder Bert Wijbenga (VVD) een voorstel voor: zet de subsidie van €851.000 aan Blijdorp, bedoeld om schoolreisjes mee te financieren, stop. Inmiddels is Wijbenga eruit, zo meldt Dagblad010: de subsidie blijft.

Foto: @rick_zoofotografie (BB-Instagram). Diergaarde Blijdorp fokt met de waarschijnlijk in het wild uitgestorven McCords doosschildpad.

De wethouder verklaart: ”Een bezoek aan een dierentuin heeft volgens ons wel degelijk een belangrijke educatieve waarde op het gebied van natuurbehoud en dierenwelzijn voor schoolleerlingen. Maar uiteraard hangt dat samen met de activiteiten die in de dierentuin worden aangeboden, en met de doelstellingen. In Diergaarde Blijdorp is de nadruk steeds meer komen te liggen op een keuze voor bedreigde soorten en op het streven om diersoorten meer ruimte te geven.” Naar mening van Wijbenga probeert Blijdorp een evenwichtig beeld te scheppen van het gehele dieren- en plantenrijk, ”maar de nadruk ligt vooral op dieren en planten die bedreigd worden in hun voortbestaan. Diergaarde Blijdorp speelt daarom een grote rol in internationale fokprogramma’s.” Volgens hem is er dus wel degelijk een educatief belang bij dierentuinbezoekjes. In 2018 bereikten lespakketten van Blijdorp 16.000 leerlingen en Blijdorp hoopt binnen tien jaar te kunnen bewerkstelligen dat iedere Rotterdamse scholier van een dagje dierentuin kan genieten.

Foto: Johanna Kok (BB-Facebook). De kritiek bedreigde oostelijke zwarte neushoorn.

De Partij voor de Dieren is een felle tegenstander van (de huidige vorm van) dierentuinen. Volgens hen zijn ze op educatief vlak voorbij gestreefd door boeken en films, iets waar overigens zelfs BBC-documentairemaker Sir David Attenborough het niet mee eens is. Naar eigen zeggen wil de partij Blijdorp omvormen tot een tijdelijke opvang voor dieren die zich niet in hun oorspronkelijke leefgebied kunnen handhaven of daarin niet teruggezet kunnen worden. Toen een Franse activistencoalitie van Sea ShepherdHISA en Centre Athénas in 2019 de dierentuin van Pont-Scorff opkocht met een soortgelijk doel, tot groot protest van de EAZA, eindigde dat in tranen: door het overschakelen op een ‘natuurlijker’ dieet overleed hun zwarte neushoorn na twee weken.

Foto: Jim Louwerens (Diergaarde Blijdorp: voor het hele gezin een feest). De in het wild uitgestorven La Palma tandkarper.

Nadat enkele jaren terug een debat ontstond over euthanasie, een door de EAZA goedgekeurd populatiebeheer-middel waar ook Blijdorp gebruik van maakt als een dier nergens anders ondergebracht kan worden, opperde de gemeenteraadsfractie van de Partij voor de Dieren dat de subsidie aan Blijdorp te vervallen zou moeten komen als er gezonde dieren afgemaakt werden. Ook dat is er uiteindelijk niet van gekomen. In 2016 ontaarde dit conflict in een radiodebat tussen toenmalig directeur Marc Damen en fractievoorzitter Jeroen van der Lee, waarin de fractievoorzitter overigens foutief stelde dat de netgiraffe de status van ‘least concern’ zou hebben op de Rode Lijst.

In 2019 stemde de Partij voor de Dieren (tevergeefs) tegen een motie van de VVD om de Diergaarde bij te staan bij de restauratie van enkele ernstig vervallen Rijksmonumenten in het park, waaronder de Rivièrahal, de Bergdierenrots en de Grote Vijver.

Foto: Patrick Kruizinga (BB-Facebook)

Partij v/d Dieren: Stop afmaken dieren

Even terug in de tijd: Februari 2014 ging een video, gemaakt in de Kopenhaagse dierentuin, de wereld over waarin te zien was hoe autopsie werd verricht op de gezonde giraffe Marius, waarvoor geen onderdak was. Alsof de video zelf nog niet voor genoeg roering had gezorgd, werden mensen woest toen andere Europese dierentuinen reageerden: Maar, dit doen wij allemaal.

Geschiedenis nijgt zich te herhalen nu Marc Damen een interview met het AD vertelde hoe er wel vaker gezonde dieren worden afgemaakt in de dierentuinwereld. Zo werd recentelijk een jongvolwassen bizonstier afgemaakt omdat hij ruzie kreeg met zijn vader  en er nergens een nieuw onderkomen was voor hem.

Marc Damen:

Dat gedrag kan tot heel veel stress leiden in zo’n groep. Er kunnen vechtpartijen ontstaan, verwondingen. Ze kunnen elkaar zelfs doden met die horentjes. Dat wil je voorkomen. En omdat we het dier niet kwijt konden bij een andere, goede dierentuin, moesten we besluiten om hem af te maken.

Voor het gehele interview, klik HIER

Dit interview ging niet opgemerkt bij de Partij voor de Dieren. Zij spreken er schande van dat een gezond dier werd afgemaakt. De PvdD wilt dat verantwoordelijk wethouder Eerdmans ingrijpt en bij de komende subsidieverstrekking als voorwaarde stelt dat er geen gezonde dieren meer worden afgemaakt. Blijdorp krijgt jaarlijks 800.000 euro subsidie van de gemeente Rotterdam. De Partij stelt heel simpel dat de Diergaarde niet meer moet fokken met dieren waarvoor geen toekomstig onderkomen is en vindt dat de directeur ‘zijn ogen uit zijn kop moet schamen’. Ze beschuldigen hem ervan dat het allemaal puur om het economische aspect zou gaan. Marc Damen reageerde echter dat het allemaal niet zo zwart-wit is als dat wordt gesteld.

Marc Damen:

Voor veel dieren is het krijgen van jongen belangrijk. Als je een vrouwtje het baren en opvoeden van jongen ontneemt, dan doe je ook iets met het welzijn van zo’n dier. Die discussie hebben we hier al gevoerd en zelfs geïmplementeerd. Zo staat een aantal giraffen nu tijdelijk op de prikpil, maar om gezondheidsredenen kan dat niet al te lang.

Daarnaast speelt bij veel groepsdieren het mannenoverschot ook een rol.Er is meestal een even grote kans op een man als op een vrouw, maar mannen leven vaak solidair en vrouwtjes in een groep. De dieren kunnen nooit gelijkmatig worden verdeelt, waardoor sommige dierentuinen nu mannengroepen van olifanten, gorilla’s, antilopen en nog veel meer soorten houden.

De Partij van de Dieren staat bekend om haar extreme standpunten. Zo pleitte de Partij in het verleden al voor een algemeen verbod op dierentuinen. Veel dierenliefhebbers noemen haar dan ook onwetend: Dierentuinen zijn voor het voortbestaan van verschillende diersoorten onmisbaar en hebben grote educatieve waarde voor alledaagse mensen uit de stad.

Marc Damen en Jeroen van der Lee van de PvdD gingen de discussie aan, zie RTV Rijnmond voor hoe dat is geëindigd… KLIK HIER