Blijdorp & Corona: een update

Foto: Florien de Graaf (BB-Facebook)

Het vaccinatieproces is begonnen, maar het duurt nog wel even voordat Nederland weer de oude zal zijn en dat geldt ook voor de dierentuinwereld. Vooralsnog geldt 9 februari als einddatum van de derde lockdown, maar het staat nog niet vast dat er dan ook daadwerkelijk een versoepeling van de maatregelen zal plaatsvinden. De afgelopen weken heeft een groot deel van Rotterdam zich achter Diergaarde Blijdorp geschaard, maar laatst is er een kleine mediarel ontstaan rondom de Rotterdamse dierentuin. We zetten de feiten op een rij.

Het is niet de eerste keer dat de portefeuille van Blijdorp in de schijnwerpers staat. Toen het park omstreeks de millenniumwisseling in rap tempo moderniseerde, bestond er een vast subsidiepotje van de Gemeente Rotterdam dat gebruikt werd om alle eindjes aan elkaar te knopen. Na de kredietcrisis viel die steun echter weg onder bewind van VVD, CDA, PvdA en D66: van 4,8 miljoen in 2010 naar acht ton in 2015. Het resterende bedrag was (en is) bovendien uitsluitend bedoeld om schoolreisjes en lespakketten te financieren. Het gevolg was een pijnlijke reorganisatie onder toeziend oog van directeur Marc Damen omstreeks 2013. Het huishoudboekje ging drastisch op de schop en een acuut faillissement werd afgewend. De nieuwe balans was echter kwetsbaar: om alle vaste kosten te dekken, moest de dierentuin ieder jaar minimaal 1,4 miljoen bezoekers ontvangen. Dat liet de huidige directeur, Erik Zevenbergen, laatst weten bij de ZooInside Podcast. En dat getal werd ook gehaald. Tot 2020.

Reorganisatie

In 2020 is Blijdorp 13 miljoen euro aan omzet misgelopen en alle reserves waren al snel opgebrand. Vanuit de Rijksoverheid is er een steunpakket van 39 miljoen beschikbaar gesteld dat in maart verdeeld zal worden onder de circa zeventig Nederlandse dierentuinen (mits de Europese Commissie goedkeuring geeft). Mogelijk blijft het daar niet bij, maar van groter belang voor Diergaarde Blijdorp is het noodkrediet van de Gemeente Rotterdam. Dat bedraagt 10 miljoen euro, maar de voorwaarden zijn strikt. De lening moet zo snel mogelijk worden terugbetaald en wordt bovendien verstrekt onder de randvoorwaarde dat er opnieuw een reorganisatie plaatsvindt. Alle fracties in de Gemeenteraad stemden vóór de (voorwaarden van) noodsteun, met uitzondering van de Partij voor de Dieren.

Absoluut horrorscenario' dreigt voor Blijdorp: dieren de deur uit doen om crisis te overleven | Rotterdam | AD.nl
Foto: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl). Directeur Zevenbergen.

De directeur liet eerder al weten dat het massa-ontslag weliswaar pijn doet, maar dat het bestuur het belang ervan ook inziet. De dierentuin gaat uit van een vergelijkbaar sober 2021 en de directie vreest ook voor over eventuele toekomstige crises. Zoals Zevenbergen verklaarde bij ZooInside: ”Onze vaste lasten zijn systematisch te hoog. Zelfs als we onze begrote cijfers voor 2020 wel gehaald hadden, zouden we eigenlijk niet de financiële ruimte gehad hebben om het onderhoud te doen wat we hadden moeten doen. De komende jaren hoeven wij niet meer na te denken over onze inkomsten verhogen, dus wij moeten naar lagere kostenposten toe. Het flexibele deel van de organisatie moet groter worden. We moeten dus beter kunnen meebewegen met fluctuaties in bezoekersaantallen.” In totaal verdwijnen 40 van de 180 vaste arbeidslocaties. Volgens het NRC gaat het om dertig flexfuncties in de horeca en tien vaste medewerkers die zich bezighielden met bezoekerswelzijn en planning.

Het personeel trekt nu echter aan de bel. Volgens RTV Rijnmond schrijven zij in een brief naar de Gemeenteraad: ”Waarom moeten er meer flexcontracten komen om meer winst te genereren? Wij zijn toch een stichting zonder winstoogmerk?” De nieuwsorganisatie weet verder dat de resterende medewerkers enkele arbeidsvoorwaarden moeten afstaan. Het gaat daarbij voornamelijk om de ‘oude garde’, die vanwege de reorganisatie van 2013 onder een CAO-overgangsregeling viel. Het natuurlijk verloop van deze relatief duurdere medewerkers gaat echter langzamer dan verwacht en het idee is nu om alle arbeidsovereenkomsten gelijk te trekken. Dat zou geld besparen. Het beklag: de dierentuintop viel al onder de nieuwe CAO en wordt bij de ‘harmonisatie’ dus amper geraakt. Naar aanleiding van de noodkreet heeft Leefbaar Rotterdam om opheldering gevraagd bij VVD-wethouder Bert Wijbenga. Hij laat namens Blijdorp weten dat het park verwacht 2021 te kunnen doorstaan dankzij de lening, mits de reorganisatie en de harmonisatie doorgang vinden.

Euthanasie

De échte commotie ontstond echter door een ‘wat als’-vraag van Leefbaar Rotterdam: ”Wat gebeurt er met de dieren als zij noodgedwongen weg zouden moeten vanwege de financiële onzekerheid?” Wijbenga schrijft: ”Zoals aangegeven, zal dit zich alleen voordoen indien Diergaarde Blijdorp niet kan reorganiseren en de arbeidsvoorwaarden niet kan harmoniseren. In dat geval zal er bezuinigd moeten worden op het primaire proces, waaronder het aantal dierverzorgers. Alleen dan zal Blijdorp moeten besluiten tot het verkleinen van de dierencollectie. Diergaarde Blijdorp zal er alles aan doen om dat te voorkomen. Lukt dat onverhoopt niet, dan zal Diergaarde Blijdorp zich tot het uiterste inspannen om de dieren in andere dierentuinen te herplaatsen. Dat zal echter, zoals de vragenstellers terecht opmerken, lastig zijn, want andere dierentuinen verkeren ook in zware problemen. Sommige hebben hun dierencollectie noodgedwongen dan ook al verminderd. Onvermijdelijk zal de Diergaarde – zeer tegen haar zin – dan tot euthanasie moeten overgaan. De inzet van Blijdorp om te komen tot een reorganisatie en harmonisering van de arbeidsvoorwaarden is dan ook groot.”

Foto: @bertwijbenga (Twitter). Wethouder Wijbenga.

Het Algemeen Dagblad kopte al snel ”euthanasie van dieren dreigt” en aldaar reageerde Benvenido van Schaik van Leefbaar Rotterdam geschokt: ”Al moet ik heel Rotterdam mobiliseren, ze blijven met hun poten van de dieren af. Ik ga vol op het orgel.” Het is een opmerkelijk contrast met het eerdere standpunt van Leefbaar Rotterdam. Een motie tegen ‘corona-euthanasie’ in Blijdorp waarover in oktober 2020 gestemd werd, sneuvelde namelijk dánkzij Leefbaar Rotterdam. Zij kregen daarbij bijval van CDA, ChristenUnie-SGP, D66, PvdA en VVD. Als Leefbaar Rotterdam zich toen al had uitgesproken tegen zo’n horrorscenario, zou deze motie aangenomen geweest zijn.

Niet dat die motie waarschijnlijk nodig zal zijn. Als lid van de Europese koepelorganisatie EAZA dient Diergaarde Blijdorp zich te houden aan hun richtlijnen voor het gebruik van niet-medische euthanasie. Zij hanteren binnen de context van populatiebeheer drie criteria voor het gebruik ervan. Het mag pas toegepast worden als het dier in kwestie dusdanig abnormaal gedrag vertoont dat het een normaal bestaan voor zijn of haar soortgenoten niet langer mogelijk is, als de aanwezigheid van dat dier het fokprogramma in gevaar brengt en als er écht geen mogelijkheid tot transport bestaat. Volgens de EAZA sluit dit beleid het best aan op hoe er in natuurreservaten wordt omgegaan met het doelbewust doden van individuen. Een spontaan faillissement van een dierentuin was ten tijde van het bepalen van deze richtlijnen ondenkbaar. In een recentere communicatie, naar aanleiding van de COVID-19-pandemie, heeft de EAZA echter duidelijk gemaakt dat de organisatie niet achter het doden van dieren om financiële redenen staat. Uit ethisch bezwaar, maar ook vanwege de schade die zulke acties zouden kunnen aanrichten aan de herintroductieplannen voor bedreigde soorten.

Hoe nu verder?

Aanstaande donderdag zal de Gemeenteraad een spoeddebat houden over de reorganisatie, op verzoek van Leefbaar Rotterdam en de PvdA. Zij vinden dat er meer banen verdwijnen dan strikt noodzakelijk. ”De voorgestelde reorganisatie en harmonisatie zijn erg ingrijpend, met mogelijk grote financiële gevolgen voor de werknemers. Bij de plannen voor de reorganisatie gaat Blijdorp wel uit van héél zwarte scenario’s. Er wordt post-corona een dramatische daling van de bezoekersaantallen verwacht, terwijl verschillende onderzoeksbureaus juist een stijging van consumentenuitgaven verwachten nadat de maatregelen voorbij zijn.”

Foto: Leefbaar Rotterdam (Facebook). Benvenido van Schaik.

Diergaarde Blijdorp is relatief stil te midden van al het tumult. Wel sprak een woordvoerder met het Algemeen Dagblad over het gebruik van euthanasie: ”Wat wethouder Wijbenga heeft opgenoemd (…) is een feitelijke opsomming van de volgorde van stappen. Diergaarde Blijdorp is geenszins van plan het zover te laten komen. Het welzijn van onze dieren komt altijd op de eerste plaats.”

Het beeld dat ontstaat, is complex. De reorganisaties van 2013 en 2021 zijn allebei afgedwongen door politieke besluiten, maar worden tegelijkertijd ook door hen tegengewerkt. Het personeel lijkt zich oneerlijk behandeld te voelen. De Diergaarde laat bij tijd en wijlen doorsijpelen dat het horrorscenario met betrekking tot euthanasie niet uitgesloten is, ook al gaat dit tegen het beleid van de EAZA in en geven ze zelf toe dat het niet nodig zal zijn als de herstructurering slaagt. Dat het om financiële redenen inslapen van dieren daadwerkelijk zou gebeuren, lijkt dus uitermate onwaarschijnlijk. De ontstane onweerswolken hebben voor grootschalige inzamelingsacties gezorgd, maar stuiten veel mensen ook tegen de borst. Dat blijkt wel uit de vele kritische reacties die de krantenkoppen op social media teweeg gebracht hebben.

Bij het debat op donderdag zal blijken wat de Gemeenteraad ditmaal besluit, maar ook de impact van dit alles op het imago van dierentuinen is iets om in de gaten te houden.

Foto: Jeroen Bast (BB-Facebook). Deze week liet ARTIS weten dat hun leeuwengroep naar een ander park zal verhuizen, omdat er geen geld beschikbaar is voor de bouw van een modern verblijf.

Masterplan 2030 vervroegd gepresenteerd, Blijdorp ondergaat metamorfose!

Afbeelding: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl). ‘Tijdlijn Masterplan 2030.’ Klik HIER voor groot formaat.

Tegen alle verwachtingen in heeft Diergaarde Blijdorp vandaag digitaal een tipje van de sluier opgelicht over het Masterplan 2030. Hoewel de publiekspresentatie pas voor zondag gepland staat, ontvingen de medewerkers van de dierentuin gisteren al gedetailleerde uitleg over de toekomstdromen van het Rotterdamse park en sinds vandaag kunnen dus ook geïnteresseerde bezoekers online een eerste indruk krijgen. ‘Natuurlijk in Blijdorp’, zo luidt de slogan. Hoewel nog veel vragen onbeantwoord blijven, is één ding alvast duidelijk: aan ambitie in Blijdorp geen gebrek. De directeur: ”We zorgen voor een gezonde, duurzame bedrijfsvoering, waardoor we veel plannen uit eigen middelen kunnen financieren. Maar we hebben ook samenwerking en hulp van onze omgeving nodig. We willen graag krachten bundelen met partners, gemeente en overheid maar ook bezoekers, natuurbehoudsorganisaties, Vrienden, vrijwilligers en fans.”

In een twee minuten durend filmpje voert directeur Erik Zevenbergen hoogstpersoonlijk het woord. ”Wij zijn een Rotterdams icoon van 163 jaar oud, maar levenslustiger dan ooit.” Te beginnen met de grote lijnen: over tien jaar wil Blijdorp meer dan ooit tevoren betrokken zijn bij de instandhouding van de natuur. Onderzoek binnen de dierentuin en daarop aansluitende educatie krijgen een prominentere plek. Het budget ter ondersteuning van wereldwijde natuurbeschermingsprojecten moet significant groeien naar minimaal een miljoen euro per jaar: een bedrag dat onder meer verzameld moet worden via een jaarlijks bezoekersaantal dat stijgt naar de twee miljoen én via 30% meer welwillende organisaties die financiële bijdrages leveren. Diergaarde Blijdorp wil in 2030 niet alleen CO2-neutraal zijn, maar zelfs broeikasgassen weer opnemen om de schade door klimaatverandering in te perken. Niet-recyclebare materialen worden in de ban gedaan. Dit alles is al indrukwekkend zat, maar de sterren van de show zijn natuurlijk de geplande verbouwingen.

Afbeelding: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl). Impressie Komodovaranen-verblijf Eilandhoppen. Klik HIER voor groot formaat.

Het eerste bouwproject dat ons te wachten staat is de langverwachte overnetting van het Flamingo-Strand, waar deze zomer aan begonnen zal worden. Met respect voor Van Ravensteyns architectuur verandert dit verblijf nabij de stadsentree in een volière, zodat toekomstige flamingojongen niet meer gewiekt hoeven te worden (en beschermd worden tegen zeemeeuwen!). Klik HIER voor een nieuwsbericht van een tijdje terug waarin we meer uitlegden over het plan. Ook de Eilandhoppen-uitbreiding van het Oceanium gaat dit jaar al verrijzen op het terrein waar momenteel de het reuzenschildpaddenverblijf en een grasveldje gelegen zijn, klik voor uitleg daarover HIER. Ook gaat Blijdorp dit jaar de Bergdierenrots, die al enkele jaren niet meer toegankelijk is voor bezoekers vanwege zijn extreme bouwvalligheid, in de lak zetten. De monumentale rotstoren wordt, zoals al decennia lang de bedoeling was, het hart van de nog prille Himalaya-biotoop. Het wordt een tweede locatie voor rode panda’s, zodat toekomstige nestjes nog wat langer ‘in eigen huis’ kunnen blijven of wellicht komt er zelfs een tweede fokstel. Het sluit hoe dan ook feilloos aan op Blijdorps doelstelling om als wereldwijde fokcoördinator van deze soort éxtra betrokken te zijn bij deze diersoort. Of de Diergaarde het ook voor elkaar heeft gekregen om het achterliggende terrein bij het verblijf te trekken en of er (zoals in de wandelgangen al langer wordt gefluisterd) nog omringende perken komen voor Himalaya-bewoners, zal zondag moeten blijken.

Afbeelding: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl). Impressie gerestaureerde Victoria Serre. Klik HIER voor groot formaat.

In 2021 staan minimaal twee projecten op de planning: allereerst krijgen de François’ langoeren een nieuw optrekje. Bronnen melden dat het nieuwe onderkomen nabij de Bergdierenrots zal zijn. Deze bladetende apen uit het Chinees-Vietnamese grensgebied moeten vertrekken uit hun stulpje bij de Chinese Tuin omdat deze kooiconstructie tegen de Rivièrahal aangebouwd is: iets dat eigenlijk niet meer toegestaan is sinds dit pand tot rijksmonument uitgeroepen is, omdat dit afbreuk doet aan het ontwerp. Over die Rivièrahal gesproken: in 2021 wordt eveneens begonnen met de verbouwing van de Victoria Serre. Hoewel het een lange klus zal worden om de uitermate vervallen Oostvleugel op te lappen, houdt dat Blijdorp niet tegen alvast een impressie van het eindproduct vrij te geven. De Tropenvleugel wordt de belichaming van Blijdorps taakomschrijving als geregistreerde botanische tuin en de reuzenwaterlelie, de Victoria amazonica, is hoe dan ook een blijvertje. Minder zeker is of het bonte gezelschap van tropische zangvogels ook welkom is in de Victoria Serre 2.0 – daarover dadelijk meer.

Afbeelding: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl). Impressie uitgebreid olifantenverblijf. Klik HIER voor groot formaat.

Hij gaat er nu écht komen: het oli-duct! De volgende klus op de kalender is de eerste uitbreiding van het olifantenverblijf. Taman Indah was twintig jaar geleden toonaangevend in dikhuidenwelzijn en als onderdeel van Blijdorps taak als EEP-coördinator van de Aziatische olifant moet dat het weer worden. Daartoe moet het perk in westelijke richting groeien. Daarmee slaat Blijdorp drie vliegen in één klap: ook twee rijksmonumenten kunnen meegenomen worden in het plan. De bongo’s moeten namelijk wijken voor deze expansie en hun vervallen stal uit de jaren ’40 kan dan gelijk gerestaureerd worden. Het idee is niet geheel ongelijk aan de Toko Tjitjak, het patatrestaurant dat ook in zo’n gebouwtje gevestigd is. Vanaf het terras kunnen bezoekers de olifanten zien ravotten in een nieuwe waterpartij, die deze gigantische dieren kunnen bereiken via een nieuw te bouwen viaduct. Ondergronds keert de oude ‘Papegaaienlaan’ dan weer terug, het pad dat rechtstreeks van de Tweeling-Gebouwen naar de Grote Vijver liep. Ooit werd gesuggereerd dat zo’n tunnel mogelijkheden zou bieden tot het houden van enkele nachtactieve dieren, maar over zulke details is nog geen woord gerept. Ook gaat het bullenperk erop vooruit. Dit is fase één van de facelift van Taman Indah: later worden ook het kamelenverblijf en het openluchtgedeelte van het Aziatisch Moeras bij het perk getrokken, waarmee het olifantenverblijf qua oppervlakte het grootste onderkomen van Rotterdam wordt. De gesloten Vleermuizengrot wordt dan ingericht als stal voor een mannengroepje olifanten dat Blijdorp ook graag wil gaan huisvesten. Op de artist impression zijn op de achtergrond enkele Indische antilopes afgebeeld te midden van de olifanten: het lijkt er dus op dat Blijdorp nog steeds enkele andere diersoorten wilt onderbrengen hier. Deze tweede fase moet echter nog even op zijn beurt wachten, want een paar andere urgente klussen gaan daarvoor plaatsvinden…

Afbeelding: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl). Impressie nieuw gorillaverblijf. Klik HIER voor groot formaat.

Aansluitend op de realisatie van het olifantenviaduct krijgen gorilla Bokito en zijn soortgenoten een nieuw onderkomen: het wordt een groen en weelderig perk, gesitueerd in de zuidpunt van het park. ‘Bosrijk’, zo omschrijft Blijdorp het nieuwe buitenverblijf, dat hand in hand moet gaan met een riant nieuw binnenverblijf. In detail durft de Diergaarde nog niet te treden, maar het is goed mogelijk dat zo’n nieuw pand in de buurt van het huidige vrijwilligersgebouw zou komen. De conceptafbeelding lijkt een gerestaureerde Rendierenstal te tonen die omgetoverd is tot kijkhut. Vermoedelijk betekent deze onderneming het definitieve einde van de (karige) Australische en Europese themagebieden, al moet dat nog bevestigd worden. De nood is echter hoog bij de gorilla’s: met name het binnenverblijf kan echt niet langer. Het vertrek van de gorilla’s uit het Mensapengebouw is onderdeel van een overkoepelend thema. De Rivièrahal gaat, nadat elders in de tuin vervangende faciliteiten gerealiseerd zijn, gefaseerd leeggehaald worden. Geen dieren meer in de Rivièrahal, dat is het idee. Het tackelen van de reusachtige, meerjarige en uiterst dure taak van de restauratie van de Rivièrahal is namelijk de volgende klus op de kalender.

Afbeelding: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl). Impressie gerestaureerde Rivièrahal. Klik HIER voor groot formaat.

Het herstellen van de Rivièrahal in oorspronkelijke staat behoort tot een reeks karweien richting de tweede helft van het decennium waarover nog weinig details bekend gemaakt zijn. Wat bekend is, is dat de Centrale Hal net als vroeger een ‘Rotterdamse ontmoetingsplek’ gaat worden, met onder andere horecagelegenheden en tentoonstellingen. Het gerucht gaat dat de functie van speeltuin uitgeschoven gaat worden naar het tegen die tijd leegstaande Mensapengebouw. Voor deze periode valt ook het woord ‘Mammoetwoud’, verwijzend naar de zeldzame reuzensequoia-boom uit westelijk Noord-Amerika. Momenteel groeien er een paar (nog wat bescheiden) exemplaren van deze soort aan de zuidzijde van het Oceanium. Omstreeks deze tijd zal ook fase twee van de uitbreiding van het olifantenverblijf worden afgetrapt. Richting het einde van het decennium krijgen de Sumatraanse tijgers een nieuw heenkomen, gevolgd door een nog wat mysterieuze restauratie van de Grote Vijver.

De hoeveelheid informatie die Diergaarde Blijdorp vandaag naar buiten heeft gebracht is nog maar het topje van de ijsberg! Wat gaat er gebeuren met het vrijgekomen terrein van het gorillaverblijf? Wat is de bestemming voor de Tijgerkreek en de Grote Vijver? Wat is de toekomst van de bosrendieren en wallaby’s? Gaat de Dikhuidenvleugel ook leeggehaald worden? Het zijn vragen waar zondag hopelijk meer over bekend zal worden. In de tussentijd kan je HIER het filmpje met de directeur bekijken.

EDIT: Klik hier voor het verslag van de presentatie.

Afbeelding: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl). ‘Masterplan 2030 facts & figures’. Klik HIER voor groot formaat.

Blijdorp maakt evacuatie tijger Colón uit Argentinië mogelijk

Foto: Rianne Huys (BB-Facebook). Een Sumatraanse tijger in Diergaarde Blijdorp.

Een vrolijke epiloog voor kijkers van ‘De Bauers in Argentinië’ op RTL4. Het normaliter luchtige en vrolijke programma waarbij de welbekende Frans Bauer en zijn partner het geboorteland van koningin Máxima ontdekken, kreeg gisteravond een serieuze wending. Het echtpaar maakte kennis met de Nederlandse emigrant Natasja de Winter, die zich alweer drie jaar hard maakt voor verwaarloosde grote katachtigen met de door haar opgerichte Wildlife Advocates Foundation. Na jaren van sterke inflatie zijn veel dierentuinen in Latijns-Amerika in verval geraakt, waardoor de dieren aan hun lot worden overgelaten. Zo ook is Zoo de la Plata nabij Buenos Aires inmiddels gesloten, met weinig toekomstperspectief voor de achtergebleven inwoners. 

Tijgervrouw Colón behoorde tot de laatste dieren van de oude garde en haar welzijn kwam door de financiële strubbelingen van de dierentuin in het gedrang. Natasja de Winter, die inmiddels al acht katachtigen uit de brand heeft geholpen, ging dan ook over tot actie. Het papierwerk en de transportkooi voor Colón waren al in gereedheid gebracht, maar de gemeente trok de financiering op het laatste moment weer in. Op het moment van de opnames, medio november 2019, konden Frans en Mariska Bauer weinig betekenen, maar het verhaal liet hen niet los. Op het vliegveld raakten ze toevallig in gesprek over de situatie met enkele Nederlanders. Eén van hen was niemand minder dan Erik Zevenbergen, directeur van Diergaarde Blijdorp, die net een punt had gezet achter de jaarlijkse conferentie van de WAZA (World Association of Zoos and Aquariums). Na veel wikken en wegen werd door de directie dan ook besloten dat Blijdorp bij hoge uitzondering de benodigde €15.000,- voor het transport zou leveren.

Inmiddels heeft Colón de 65 uur durende oversteek naar Zuid-Afrika gemaakt. Daar slijt ze haar dagen in een verblijf van een hectare groot en leidt ze eindelijk het bestaan waar ze recht op heeft. De aflevering is hieronder terug te kijken (spoel naar 12:15), beelden van Colón in haar nieuwe tehuis zijn HIER te vinden bij het Algemeen Dagblad.

Nieuwjaarslezing 2020!

Het is de dag waar iedere trouwe fan van de Diergaarde jaarlijks naartoe leeft: de Nieuwjaarslezing van de Vrienden van Blijdorp. Met bijna 1,6 miljoen bezoekers was 2019 een boven verwachting goed jaar, maar alle tekenen wijzen erop dat de opening van het nieuwe decennium nóg spectaculairder wordt. Zodra voorzitter Marcel Kreuger met een grote lach op het podium verscheen, verstomde het geroezemoes uit de twee lezingzalen van het Oceanium, die ondanks het ongure weer propvol Vrienden zaten, direct. Vervolgens was directeur Erik Zevenbergen aan het woord: ”We richten ons vizier op de toekomst en staan aan de vooravond van het Masterplan 2030”.

Afbeelding: impressie nieuwe Flamingovolière. Klik HIER voor groot formaat.

Er was in het afgelopen kalenderjaar genoeg reden tot optimisme. Het bezoekersaantal was goed voor het beste jaar van het afgelopen decennium en het op drie na drukste jaar ooit. Erik Zevenbergen verklaarde dan ook dat het de hoogste tijd was dat Blijdorp ”na een lastige periode de ramen opent naar de wereld”. Niet alleen de mijlpalen van het afgelopen jaar passeerden de revue, maar ook enkele nieuwtjes – niet allemaal even positief helaas. Zo werd bekend dat de onlangs gearriveerde hyenavrouw Bollie onverwachts overleden is in december, een dossier waar momenteel onderzoek naar gedaan wordt. Ook werd, als antwoord op een vraag die vanuit het publiek gesteld werd, duidelijk dat de groep jonge Nijlkrokodillen inmiddels geslonken is tot slechts een handjevol. Naar verluidt zijn de ouders feller geworden naar hun kroost: ook het overlevende jong uit het nest van 2015, die een tijdje achter de schermen werd gehouden, heeft het hierdoor niet gered toen hij werd teruggeplaatst in de Krokodillenrivier. Ook is er nog geen duidelijkheid over de verhuizing van gorilla Nasibu naar Nieuw-Zeeland. Gelukkig is gebleken dat zijn gedrag, ondanks zijn geïsoleerde huisvesting, gezond is. Andere vrolijke feitjes zijn dat tapirs Pooh en Ketiga meer naar elkaar toegegroeid zijn, er eieren van de Rüppells, witrug- en witkopgieren in de broedmachine liggen, het tweetal manoels uit Moskou binnen enkele weken zichtbaar zal zijn en er momenteel een complete plantenindex voor de Diergaarde wordt samengesteld met behulp van experts. Terloops werd nog vermeld dat de Vriendenbazaar een formidabele omzet heeft gedraaid in 2019: dat is meer dan welkom, want de Vriendenwinkel in de Rivièrahal wordt uiteindelijk omgetoverd tot een kleine museum-achtige ruimte. Hier werd verder geen uitspraak over gedaan.

Afbeelding: impressie nieuwe Flamingovolière. Klik HIER voor groot formaat.

Qua onthullingen viel het mee dit jaar. Projecten voor de langere termijn worden gespaard voor de presentatie van het Masterplan 2030 in maart: dan wordt een concrete invulling voor de komende jaren gepresenteerd, opgesteld in samenwerking met Chester Zoo. Wel ging er enige aandacht uit naar de twee bouwprojecten die 2020 in petto heeft. Zo worden momenteel de laatste kinken uit de kabel gehaald wat betreft de werkzaamheden aan het Flamingo-Strand. Binnen een paar maanden zal begonnen worden aan de klus. Dit project werd in het leven geroepen toen de overheid leewieken verbood: op deze schaal de enige haalbare methode om te voorkomen dat de dieren wegvliegen. Bovendien is de hoop dat de flamingofok, die alweer zo’n 15 jaar in zijn totaliteit gestokt is, weer op gang komt als onwelkome gasten zoals meeuwen en reigers buiten de deur gehouden kunnen worden. Tegelijkertijd wordt de rest van het voorplein aangepakt. Het momenteel hobbelige pad wordt rechtgetrokken en gaat bovendien een ondergrondse waterberging faciliteren. De volière zelf wordt een doorloopvolière, zoals duidelijk werd dankzij een video-impressie die werd vertoond.

Afbeelding: impressie nieuwe Flamingovolière. Klik HIER voor groot formaat.

Later dit jaar wordt in het kader van het Eilandhoppen-project een nieuwe aanbouw voor het Oceanium uit de grond gestampt. Wanneer de bezoeker na het Falklandssegment naar het buitenverblijf van de maki’s gaat, leidt het pad vervolgens de nieuwe kas in. Achtereenvolgens komt hier de bijzondere flora en fauna van Madagaskar, Komodo en de Galápagosarchipel aan bod. De oorspronkelijke plannen – HIER te bekijken – rezen qua kosten de pan uit, maar sindsdien zijn enkele aanpassingen aan het ontwerp gemaakt waarmee niet ingeleverd wordt op de kwaliteit, maar waarmee wel veel kosten gespaard worden. Helaas werd er verder niet inhoudelijk op de project ingegaan en werden er geen nieuwe concepten vertoond.

”Andere dierentuinen zijn stinkend jaloers op deze club”, zo concludeerde Zevenbergen. Met een toost werd het nieuwe decennium hoopvol afgetrapt. De Nieuwjaarslezing was weliswaar iets minder gericht op toekomstige plannen dan we gewend zijn van de Diergaarde, maar daarmee is de anticipatie voor de onthulling van het nieuwe Masterplan alleen maar toegenomen.

Ter nagedachtenis aan Kuiper

Foto: RTV Rijnmond (rijnmond.nl). Sifra Dasberg en Erik Zevenbergen in de Chinese Tuin.

Ook in Blijdorp werd dit weekend stilgestaan bij de Tweede Oorlog. Op initiatief van de 85-jarige joodse Sifra Dasberg zal maandag een plaquette worden onthuld in de Chinese Tuin als eerbetoon aan voormalig directeur Kuiper, wie meer heeft gedaan dan Blijdorp door de oorlogsjaren navigeren. Toen de moeder van mevrouw Dasberg werd opgepakt door de nazi’s, nam Kuiper haar ‘als nichtje’ in huis voor de rest van de oorlog. Vorig jaar werd er als onderdeel van het kleine monumentje al een boom geplant. Deze soort bloeit pas laat in de zomer en is daarmee erg behulpzaam voor bijen die zich voorbereiden op de winter.

Rotterdam lag in puin tegen de tijd dat Nederland capituleerde, maar Blijdorp zoals we het nu kennen heeft geluk gehad. Al jaren lang was de Diergaarde zich aan het voorbereiden op de verhuizing van de Kruiskade naar de nieuwe wijk Blijdorp. De feestelijke optocht waarbij heel wat dieren symbolisch overgeplaatst zouden worden, stond gepland voor eind mei 1940. Nog voordat de gehele binnenstad in de as werd gelegd, werd de oude Diergaarde op 12 mei al geraakt door kleinschalige ‘strategische’ bombardementen. Wanneer de rook optrekt, zijn zeventien bomkraters te vinden waar kort daarvoor de verblijven voor tientallen vogels en hoefdieren waren. Uit veiligheidsoverwegingen worden de meeste roofdieren kort daarna afgemaakt. Wanneer op 14 mei de genadeklap wordt uitgedeeld, valt de Diergaarde buiten het deel van de stad dat direct getroffen wordt. De genadeloze vuurzee ontziet het terrein echter niet. In allerijl proberen verzorgers zoveel mogelijk dieren in veiligheid te brengen. Wanneer de branden geblust zijn, worden ook de ontsnapte dieren overgebracht naar het nieuwe terrein dat door zijn ligging gespaard is gebleven. De kadavers van overleden dieren worden begraven in bomkraters en oorlogspuin uit de binnenstad werd gebruikt om wat perken in het nieuwe Blijdorp op te hogen.

Foto: Stadsarchief Rotterdam (Flickr). Na het bombardement is de Rivièrahal de enige grote zaal in Rotterdam. In ’41 vond er een NSB vergadering plaats.

In december 1940 wordt, onder de Duitse vlag, de nieuwe Diergaarde toch geopend. Directeur Kuiper probeerde zoveel mogelijk de oude koers van de Diergaarde te waarborgen. Tot zijn grote frustratie verrijzen er uiteindelijk toch borden met ‘voor joden verboden’ bij de ingangspoorten van de dierentuin en hij haalt deze meerdere keren weer weg. De aanstelling van de nazi Offerhaus als ‘gemachtigde’ voor Blijdorp betekent dat Kuiper in ’42 aftreedt als bestuurder. Hij zou pas terugkeren na de bevrijding, wanneer Offerhaus gevlucht is. Gedurende de oorlog bleef de Diergaarde het ergste leed bespaard, op een paar verdwaalde Amerikaanse bommen die de Grote Vijver treffen na. Hierbij sneuvelt, in een ironisch lotgeval, het zeeleeuwenverblijf dat bij Kuiper erg gehaat was, maar waar Offerhaus geen verandering in wilde aanbrengen. Het tropische klimaat van de Victoria Serre betekende dat de dierentuin wat fruit kon groeien voor het ziekenhuis en medewerkers die opgeroepen werden om te komen werken in Duitsland, doken onder in de hooizolders van stallen. Dag en nacht werd er gesurveilleerd in het park, maar het kon niet voorkomen worden dat een aantal geiten ‘s nachts verdween door toedoen van uitgehongerde omwonenden. Het voeren van de dieren vond in het vervolg na sluitingstijd plaats.

Foto: Stadsarchief Rotterdam (Flickr). Jeugdstorm voor de ingang van Diergaarde Blijdorp, 1940.