Antilliaanse Leguaan: een sprankje hoop?

Foto: Jop Kempkes (BB-Facebook/Beheer)

Hun onthaal vorig jaar was groots: vier Antilliaanse leguanen (Iguana delicatissima) arriveerden met het regeringsvliegtuig in Nederland. Eens maakten ze onderdeel uit van de populatie in de wouden van Sint Eustatius, een van de laatste bastions van deze diersoort, al ligt ook deze onder vuur. Nu ze op acht Caraïbische eilanden compleet zijn uitgevaagd, resteert slechts zo’n 20% van hun leefgebied met een totale populatieafname van ruimschoots 75%. Na een ruime periode waarin ze mochten wennen aan hun nieuwe leefomstandigheden, zijn de Antilliaanse leguanen overgeplaatst naar hun nieuwe verblijf in het Natuurbehoudscentrum. Is er misschien toch hoop voor dit bijzondere dier?

Foto: Sebastiaan de Bruyn (BB-Facebook)

De Antilliaanse leguaan heeft geen makkelijk bestaan in het wild. Nog voor de aankomst van de Europeanen werd er intensief op hem gejaagd, wat hem de bijnaam ‘smakelijke leguaan’ heeft opgeleverd (let ook op zijn wetenschappelijke naam). Veel van hun leefgebied heeft sindsdien plaats moeten maken voor menselijke nederzettingen en de huisdieren die daarmee gepaard gaan, zien de leguaan als een lekkere snack. Dan zijn er ook nog eens grote kuddes loslopende geiten die de lekkerste scheuten opeten en nesten vertrappen. Zoals mooi aansluit bij de ‘eilandspirit’ die we allemaal met de Caraïben associëren, is de Antilliaanse leguaan een soort waarbij alles op z’n gemakje gaat. In een goed jaar planten ze zich eenmalig voort en een mannetje wordt hooguit net iets meer dan een meter lang. Verreweg de grootste bedreiging voor de Antilliaanse leguaan is dan ook zijn grote broer: de groene leguaan, inheems op het vasteland en een recente immigrant op veel Caraïbische eilanden. Ze passen zich gemakkelijk aan, planten zich sneller voort, verdringen de Antilliaanse soort op agressieve wijze en zorgen ook nog eens voor hybride-nageslacht: baby’s die deels groene leguaan en deels Antilliaanse leguaan zijn. Zo dreigt de Antilliaanse leguaan kopje onder te gaan.

Bron: SOSiguana.org

Dat het IUCN de Antilliaanse leguaan in 2018 aanwees als kritiek bedreigde diersoort, spreekt boekdelen. De kaart hiernaast beeldt de situatie af per 2017. Op de eilanden die rood zijn afgebeeld, waaronder ‘ons’ Sint Maarten, komen tegenwoordig geen Antilliaanse leguanen meer voor en alleen de groene eilanden zijn nog vrij van invasieve leguanensoorten, met Dominica als voornaamste safe haven. Op Sint Eustatius zijn nog een paar honderd Antilliaanse leguanen, die acuut gevaar lopen door de recente komst van enkele groene leguanen. Onderzoek door Nederlandse wetenschappers heeft uitgewezen dat er inmiddels al sprake is van hybridisatie tussen de Antilliaanse leguanen en de invasieve groene soort. De ervaring leert dat het proces van lokale uitroeiing dan erg snel kan gaan. Om het voortbestaan van de Antilliaanse leguaan te waarborgen, is dan ook een fokprogramma in gevangenschap nodig.

Foto: Rob van Eijk (BB-Facebook)

Er zijn maar weinig Antilliaanse leguanen in dierentuinen aanwezig. De dierentuin van Jersey, die de rol van de stamboekhouder op zich heeft genomen, is goed voor verreweg de meeste dieren en hun fokpaartje heeft al meerdere keren voor eieren gezorgd. Een van die jongen, een in 2000 geboren mannetje, is al een aantal jaar te zien bij het Caraïbisch Café in Blijdorp. Ook in Wenen is een onverwant koppel aanwezig dat voor nageslacht heeft gezorgd. Al met al is dat te weinig genetische diversiteit en zo ontstond het plan om dieren te ‘evacueren’ uit Sint Eustatius, zoals verder wordt verteld in een eerdere publicatie van het Vriendennieuws.

Foto: Stichting STENAPA

De expeditie, waar heel wat papierwerk met CITES aan voorafging, stond gepland voor eind 2017, maar orkaan Irma gooide roet in het eten. Begin 2018 waagden Sandra Bijhold (dierenverzorgster van Blijdorp) en Tim van Wagensveld (Stichting RAVON) het er weer op en vier leguanen werden gevangen, maar vervolgens weigerde KLM om het transport te faciliteren en ook overleg met de overheid liep stuk. De dieren werden weer vrijgelaten en het gezelschap droop af naar Rotterdam. In mei kwam het bericht dat premier Rutte een bezoek zou brengen aan Caraïbisch Nederland en dat de leguanen wel met het regeringstoestel terug zouden mogen – gelukkig werd een kabinetscrisis omtrent de dividendbelasting ternauwernood afgewend. Prompt reisden Sandra en een ranger van Stichting STENAPA weer af naar Sint Eustatius en wisten daar vier dieren te vangen, twee mannetjes en twee vrouwtjes. Eén probleempje: het regeringstoestel stond op Sint Maarten en de leguanen op Sint Eustatius. Kennelijk zijn meer piloten terughoudend om leguanen aan boord te nemen, wat resulteerde in het charteren van een achtpersoonstoestel voor één persoon met vier leguanen… Na een voorspoedige vlucht met de minister-president naar Rotterdam The Hague Airport deed zich het volgende probleem voor: reptielen mogen alleen Nederland in via Schiphol of de Rotterdamse haven. Nu was daar van tevoren met de NVWA een oplossing voor gevonden, maar maak dat een douanebeambte maar eens wijs! Heel wat telefoontjes later werd toch groen licht gegeven. Eind goed, al goed.

Blijdorper Bendelid Jean-Luc Sleijpen ging alvast op bezoek bij de Antilliaanse leguanen en maakte daarbij dit filmpje.

Kort Nieuws

Op de schop

Foto: Marleen Mets (BB-Facebook). ”De manoels laten hun huis verbouwen.”

De zogenaamde flitsactie was nog niet afgetrapt of ze waren al begonnen: de Vrienden zijn begonnen met het opfleuren van het manoelverblijf. Dit jaar blaast dit stukje Mongolië twintig kaarsjes uit en logischerwijs komt ouderdom zo met zijn gebreken. De ruit had al zó lang een scheur erin, dat het nog net niet onwennig zal zijn om ‘m zonder te zien! Daarnaast wordt er ook aandacht besteed aan de inrichting van het verblijf zelf, gezien de fokresultaten wat te wensen overlaten. De manoel is niet bepaald een zeldzame katachtige, maar talrijk is anders. De Vrienden van Blijdorp gaan zich dit jaar ook bekommeren om kleinschaligere aanpassingen bij de gorilla’s, gieren, pinguïns en olifanten onder het motto ‘Alle kleine bee(s)tjes helpen’. In totaal moet de flitsactie zo’n €60.000,- gaan kosten.

Nieuwe romances

Foto: Patty Kloosterman (BB-Facebook)

Gaat Cupido raak schieten? Dat is de vraag die de verzorgers bezighoudt. De koedoedames hebben na anderhalf jaar van het vrijgezellenleven genoten te hebben, weer een man in hun midden. Het betreft een wat jonger dier dat nog niet de imposante hoorns van zijn voorganger, Nico, heeft en hij is afkomstig uit de dierentuin van München. Hij heeft het naar zijn zin op de Rotterdamse Savanne, al vindt hij de nieuwsgierige giraffen nog wel eens te dichtbij komen. Verder wordt er uitgekeken naar een nieuwe partner voor ijsbeervrouw Olinka. Hij zal weldra uit Berlijn overkomen en heeft de naam Wolodja. Hij is acht jaar oud en werd geboren in Moskou.

Durf te dromen

Foto: Diergaarde Blijdorp (DB-Facebook)

In het kader van de jaarlijkse World Oceans Day was er vandaag een bijzondere gast in het Natuurbehoudscentrum. De wetenschappers achter de bekende Ocean Cleanup, een Nederlands initiatief om plasticsoep in de Stille Oceaan op te ruimen, maken gebruik van het laboratorium in het Oceanium om onderzoek te doen naar plastic deeltjes in water. Zij waren vandaag de hele dag in het Natuurbehoudscentrum aanwezig om bezoekers te leren over het nadelige effect van zwerfafval op de gezondheid van de wereldzeeën. Blijdorp is al vele jaren nauw betrokken bij projecten om meer kennis over de zee te verwerven, zo zijn de TU Delft en de Rijksuniversiteit Groningen gezamenlijk bezig met een langdurig onderzoek naar het schoolgedrag van de valse haringen in het haaienbassin.

Nesteldrang

Foto: Cor de Gier (BB-Facebook)

Zou het dan eindelijk…? De witkopgieren zijn de laatste tijd druk bezig met het rondslepen van takjes en ander nestmateriaal. Van de vier gierensoorten die aanwezig zijn in Blijdorp, is het de enige die nog nooit succesvol een jong heeft voortgebracht. Omdat ze maar slecht tegen de kou kunnen, verhuizen ze ’s winters zelfs naar de kleinere volières bij de Vrije Vlucht Voorstellingen. Elk jaar doen ze een dappere poging tot broeden en het is ze één keer gelukt om daadwerkelijk een jong uit te laten komen, maar deze was helaas te nat en heeft het niet gered. Gezien de alarmerende situatie van gieren in het wild, zou nageslacht maar al te welkom zijn. Het moet gezegd worden dat de stortbuien van de laatste dagen niet erg hoopgevend zijn.

Stupiditeiten-Rubriek

Foto: Menno Sman (BB-Facebook)

Op een incidentele ontsnapping na, biedt de Vrije Vlucht Voorstellingen de enige mogelijkheid tot vrijheid voor de inwoners van Diergaarde Blijdorp. De participanten weten dat de verzorgers hen van eten voorzien en keren meestal direct na hun opkomst weer terug naar hun volières achter de schermen. Soms vinden ze het echter leuk om hun familieleden elders in het park op te zoeken, op ontdekkingsreis te gaan of om simpelweg extra lang rond te vliegen. Zo ook op 31 mei, toen een van de jonge maraboes neerstreek bij de ingang van het park. Je zou zeggen dat het voor zich spreekt dat een vogel met een spanwijdte van ruim twee meter en een snavellengte van dertig centimeter niet bepaald uitnodigend is voor bezoekers om te gaan aaien, maar toch moest de observerende verzorger zich flink inspannen om nieuwsgierige toeschouwers op afstand te houden. Hou in gedachte: een ware dierenvriend voedert niet, staar niet naar gorilla’s, het gras is voor de dieren, vlinders niet aanraken, klim niet op balustrades, tik niet op ruiten, een prairiehond-lik = tetanusprik en geen wilde dieren aaien.

Kraamnieuws

Foto: Rob van Eijk (BB-Facebook)

Wederom brengt de lente een flinke lijst aan geboortes voort. Kleine prairiehondjes lopen dapper rond in hun verblijf en, voor het eerst sinds een aantal jaar, zijn ook die andere onvermoeibare fokmachines weer bezig: de klipdassen. De man, vorig jaar gearriveerd, heeft zijn handen vol: maar liefst dertien dames vragen om zijn aandacht. Het is duidelijk dat hij z’n best gedaan heeft. Verder telt het Afrikaanse gedeelte van de Diergaarde nu ook jonge grondeekhoorns, maraboes en een groenhelmtoerako. Boven de spoorweg hebben ook de wilde ooievaars voor nageslacht gezorgd. In de Maleise Bosrand zijn de eieren van de Himalayaglansfazanten uitgekomen en ook bij de Bengaalse oehoe valt nieuw leven te bewonderen. In de Victoria Serre zijn in het meest linker verblijf twee reuzentoekans geboren en er worden er nog meer verwacht.

Foto: Kevin Varekamp (BB-Facebook). Jonge grondeekhoorn (archieffoto)

Ploegschaarschildpad: Op het randje van extinctie

Foto: Sebastiaan de Bruyn (BB-Facebook)

Schildpadden, een groep prehistorische dieren, kennen een ongelofelijke diversiteit aan soorten: van de eeuwig migrerende zeeschildpadden en kleine, kleurrijke doosschildpadden tot imposante alligatorschildpadden en de alom bekende reuzenschildpadden. Het is een clade met allerlei uitersten en één zo’n tragische recordhouder is de ploegschaarschildpad: mogelijk de meest bedreigde landschildpad ter wereld. Sinds kort is Blijdorp een van de weinige plekken op de wereld waar ze voor alledaagse bezoekers te zien zijn, nu ze van hun verblijf achter de schermen overgeplaatst zijn naar het Natuurbehoudscentrum. Het verhaal van dit viertal is een perfect voorbeeld van de wrede wereld waarin de ploegschaarschildpad stand probeert te houden.

Foto: Oklahoma City Zoo (okczoo.org). Volwassen ploegschaarschildpad.

De ploegschaarschildpad (Astrochelys yniphora) is een prachtig dier: hun schild heeft een nagenoeg perfecte bolvorm met een eenvoudige, maar desalniettemin mooie tekening. Hun Nederlandse naam danken ze aan de twee uitstekende schildplaten bij hun hals, die in het wild een belangrijke rol spelen bij de voortplanting. De mannetjes gebruiken ze om met elkaar te worstelen over vrouwtjes en proberen elkaar ermee om te rollen. Hun schoonheid is helaas eerder een vloek dan een zegen: al jaren behoren ze tot de meest gestroopte schildpaddensoorten en dat heeft ze tot de rand van de afgrond geduwd. Al decennia lang worden ze opgenomen in de top 25 meest bedreigde schildpadsoorten. Werd de wilde populatie een aantal jaar geleden nog op zo’n 500 dieren geschat, nu zouden dat er nog geen honderd zijn. Al deze dieren bevinden zich in het Bala Bay National Park, gelegen in Noordwest-Madagaskar. Tel daar zo’n 200 dieren uit het Ampijoroa-fokcentrum en minder dan 50 individuen in Noord-Amerikaanse en Europese dierentuinen bij op, en dat is het.

Foto: Diergaarde Blijdorp (rijnmond.nl). Ploegschaarschildpad toen deze in 2012 aankwam in Rotterdam.

Regelmatig bereikt ons slecht nieuws. Zo werd het Ampijoroa-fokcentrum in ’96 door bewapende stropers overvallen en werden er bijna honderd dieren buitgemaakt. Toen de overheid van de eilandstaat in 2009 in een grote politieke crisis verzeild raakte, zagen stropers hun kans schoon en raakte de wilde populatie in een duikvlucht, met vele dieren die naar de Aziatische markten gesmokkeld werden. In 2013 onderschepte de Thaise douane 50 gesmokkelde dieren, mogelijk goed voor een tiende van alle ploegschaarschildpadden wereldwijd op dat moment. Het jaar 2016 zag wederom een gigantische afname van de wilde populatie, alsmede een nieuwe gewapende aanval op Ampijoroa, die ternauwernood werd afgeweerd. Elk jaar worden er wel een aantal dieren geconfisqueerd, om nog maar te zwijgen over de schildpadden die helaas niet teruggevonden worden…

De dieren van Diergaarde Blijdorp kwamen, samen met nog negen soortgenoten, in 2012 naar Europa nadat ze in 2009 en 2010 onderschept waren door de douane van Hong Kong. Toen ze hier aankwamen, waren ze naar schatting zo’n vijf jaar oud en inmiddels naderen ze de leeftijd waarop ze geslachtsrijp zijn. Het zou dan ook fantastisch zijn als met deze dieren gefokt kan worden, wat dusver nog maar mondjesmaat gelukt is in gevangenschap. Deze vier ploegschaarschildpadden zijn onmisbare schakels in de kleine bufferpopulatie en het is dan ook te hopen dat ze bezoekers van de Diergaarde kunnen inspireren om de beschermingsmaatregelen te steunen.

Foto: Turtle Conservancy (turtleconservancy.org). Bewakers van het Ampijoroa-fokcentrum.

Viervoeter-verbod verleden tijd

Foto: Jet (@dutchassistancedogtoon op Instagram)

”Ik heb kunnen genieten van een dagje dierentuin, zoals ik vroeger deed”. Het zijn de woorden van de 21-jarige Jet, die zondag met haar hulphond Toon naar Diergaarde Blijdorp ging. Toon is de allereerste hulphond die gebruik heeft gemaakt van de nieuwe hulphondenroute, die sinds vorige week ervoor zorgt dat ook mensen met een hulphond kunnen genieten van de Diergaarde. Voorheen waren álle honden namelijk verboden in Blijdorp, wat betekende dat mensen met een beperking vaak maar moeilijk naar de dierentuin konden.

Het heeft meer dan een jaar aan regelmatige proefrondjes met KNGF gekost om een veilige route door de dierentuin uit te stippelen. Zo kunnen de honden best wel eens schrikken van sommige roofdieren en op hun beurt raken sommige prooidieren in paniek als ze een hond zien! Verder moet er ook worden nagedacht over de eventuele overdracht van parasieten. Het resultaat is op zich een vrij uitgebreide route. De hulphonden hebben alleen geen toegang tot de doorloopverblijven van de ringstaartmaki’s, prairiehondjes en de moeraswallaby’s, de doorloopvolière van de rode ibissen, de Gierenrots, de Grote Vliegkooi, de Krokodillenrivier, de Okapi-Volière en de Victoria Serre. Ook moeten ze ruime afstand houden van het vicuñaverblijf en hebben ze geen toegang tot de Vrije Vlucht Voorstellingen en de Oewanja Kinderjungle. Verder wordt er gewaarschuwd voor de verblijven van de grote katachtigen, omdat deze nog wel eens onvoorspelbaar reageren op de honden. Toon deed overigens braaf zijn werk, alleen Bokito vond hij een beetje eng. ”Hij heeft het echt super gedaan en mij door de dag heen geholpen”, concludeerde Jet tegen ons.

Foto: Jet (@dutchassistancedogtoon op Instagram)

ALV 2019: Gas terugnemen

Foto: Vrienden van Blijdorp (Facebook)

Eens zijn ze klein begonnen: de vereniging Vrienden van Blijdorp. Werden er tot de jaren ’80 zo nu en dan wat dieren geschonken aan de Diergaarde en werden er later verblijven gefinancierd, de laatste jaren leek het wel gek, gekker, gekst: in 2008 bekostigden ze een groot deel van de biotoop Arctica, gevolgd door miljoenengeschenk Amazonica in 2013 en het indrukwekkende nieuwe okapiverblijf in 2015. Bij de Algemene Ledenvergadering 2017 vielen ook heel wat monden open toen bekend gemaakt werd dat de Vrienden 2,5 miljoen euro bijeen wilden sprokkelen voor de renovatie van het Oceanium, maar dat is wellicht een brug te ver geweest. De toon voor de  Algemene Ledenvergadering 2019 werd gezet toen bekend gemaakt werd dat Eilandhoppen, een van de beoogde nieuwe stukjes Oceanium, heroverwogen wordt.

Concept voor Eilandhoppen, getoond bij de Nieuwjaarslezing 2019

Als onderdeel van de stapsgewijze opknapbeurt van het Oceanium, inmiddels bijna twintig jaar in dienst, wilden de Vrienden een grote aanbouw realiseren waar momenteel de kas voor de reuzenschildpadden is. In feite is er al een klein stukje Eilandhoppen opgeleverd: het nieuwe doorloopverblijf voor ringstaartmaki’s, waarvan gehoopt werd dat het feilloos zou aansluiten op de rest van het nieuwe themagebied. Via de ringstaartmaki’s zou men bij een overdekt stukje Madagaskar uitkomen, waar de spotlight geworpen zou worden op de unieke Malagassische natuur – gevolgd door een stukje Komodo, het thuis van de Komodovaraan, en een stukje Galapagos, bekend om zijn reuzenschildpadden. De pijnlijke realiteit is echter dat de prijzen van de bouwsector (al jaren) blijven stijgen. Wanneer de keuze over de toekomst van Eilandhoppen gemaakt is, zullen we daar uiteraard over berichten.

Foto: Vrienden van Blijdorp (Facebook)

Dit jaar staat grotendeels in het kader van kleine projecten. Zo zijn de op afstand bestuurbare voedselpotten in het gorillaverblijf, een indrukwekkend stukje verrijkingsmateriaal voor de dieren, toe aan vervanging. De voedselpotten worden van tevoren gevuld door de verzorgers en gaan in de loop van de dag kortstondig open. Zo worden de gorilla’s gestimuleerd om in beweging te blijven. De olifanten zijn toe aan een extra hijspaal, waar verschillende objecten aan gehangen kunnen worden om de dieren bezig te houden. Ook kan de zogenaamde pinguïncrèche, bij binnenkomst in de Falklands-zaal direct rechts, wel een nieuw likje verf gebruiken. Het manoelverblijf, dat door trouwe Blijdorp-bezoekers al jaren wordt voorgedragen als potentieel project, krijgt eveneens een kleine facelift. De Gierenrots, die volgend jaar alweer tien kaarsjes uitblaast, krijgt er wat nestkasten voor de gieren bij. Er werd overigens uitgebreid stilgestaan bij het succesverhaal van deze volière en de ALV werd gevolgd door een lezing over de gieren. Er werd zelfs een live verbinding tot stand gebracht met een gierenonderzoeker in Ethiopië! In totaal moet de zogenaamde ‘flitsactie’ zo’n €60.000,- gaan kosten.

Concept voor het vernieuwde flamingoverblijf, getoond bij de Nieuwjaarslezing 2019

Tot slot: het ellenlange dossier van het Flamingo-Strand. Eigenlijk had deze al eind 2015 op de schop moeten gaan, maar zo makkelijk lag de kwestie niet. Blijdorp wil namelijk, met oog op het nieuwe verbod op leewieken (de enige haalbare wiek-methode voor de flamingo’s), een volière over het bestaande verblijf heen bouwen. Het flamingoverblijf ligt echter in een stukje Diergaarde waar zeer strenge regels van toepassing zijn met betrekking tot het monumentale ontwerp van het park: een grote netconstructie midden in een rijksmonument bots vanzelfsprekend met de visie van de welstandscommissie. Inmiddels ligt er een ontwerp waar de overheid (naar verluidt) vrede mee heeft gesloten. Zou het project later dit jaar dan toch echt van start kunnen gaan…? Hoe dan ook, echt haast heeft de dierentuin niet. Alle dieren in de Diergaarde zijn al geleewiekt toen dit nog legaal was en noemenswaardige pogingen tot broeden zijn sinds 2004 niet meer gedaan.

Concept voor het vernieuwde flamingoverblijf, getoond bij de Nieuwjaarslezing 2019