Antilliaanse Leguaan: een sprankje hoop?

Foto: Jop Kempkes (BB-Facebook/Beheer)

Hun onthaal vorig jaar was groots: vier Antilliaanse leguanen (Iguana delicatissima) arriveerden met het regeringsvliegtuig in Nederland. Eens maakten ze onderdeel uit van de populatie in de wouden van Sint Eustatius, een van de laatste bastions van deze diersoort, al ligt ook deze onder vuur. Nu ze op acht Caraïbische eilanden compleet zijn uitgevaagd, resteert slechts zo’n 20% van hun leefgebied met een totale populatieafname van ruimschoots 75%. Na een ruime periode waarin ze mochten wennen aan hun nieuwe leefomstandigheden, zijn de Antilliaanse leguanen overgeplaatst naar hun nieuwe verblijf in het Natuurbehoudscentrum. Is er misschien toch hoop voor dit bijzondere dier?

Foto: Sebastiaan de Bruyn (BB-Facebook)

De Antilliaanse leguaan heeft geen makkelijk bestaan in het wild. Nog voor de aankomst van de Europeanen werd er intensief op hem gejaagd, wat hem de bijnaam ‘smakelijke leguaan’ heeft opgeleverd (let ook op zijn wetenschappelijke naam). Veel van hun leefgebied heeft sindsdien plaats moeten maken voor menselijke nederzettingen en de huisdieren die daarmee gepaard gaan, zien de leguaan als een lekkere snack. Dan zijn er ook nog eens grote kuddes loslopende geiten die de lekkerste scheuten opeten en nesten vertrappen. Zoals mooi aansluit bij de ‘eilandspirit’ die we allemaal met de Caraïben associëren, is de Antilliaanse leguaan een soort waarbij alles op z’n gemakje gaat. In een goed jaar planten ze zich eenmalig voort en een mannetje wordt hooguit net iets meer dan een meter lang. Verreweg de grootste bedreiging voor de Antilliaanse leguaan is dan ook zijn grote broer: de groene leguaan, inheems op het vasteland en een recente immigrant op veel Caraïbische eilanden. Ze passen zich gemakkelijk aan, planten zich sneller voort, verdringen de Antilliaanse soort op agressieve wijze en zorgen ook nog eens voor hybride-nageslacht: baby’s die deels groene leguaan en deels Antilliaanse leguaan zijn. Zo dreigt de Antilliaanse leguaan kopje onder te gaan.

Bron: SOSiguana.org

Dat het IUCN de Antilliaanse leguaan in 2018 aanwees als kritiek bedreigde diersoort, spreekt boekdelen. De kaart hiernaast beeldt de situatie af per 2017. Op de eilanden die rood zijn afgebeeld, waaronder ‘ons’ Sint Maarten, komen tegenwoordig geen Antilliaanse leguanen meer voor en alleen de groene eilanden zijn nog vrij van invasieve leguanensoorten, met Dominica als voornaamste safe haven. Op Sint Eustatius zijn nog een paar honderd Antilliaanse leguanen, die acuut gevaar lopen door de recente komst van enkele groene leguanen. Onderzoek door Nederlandse wetenschappers heeft uitgewezen dat er inmiddels al sprake is van hybridisatie tussen de Antilliaanse leguanen en de invasieve groene soort. De ervaring leert dat het proces van lokale uitroeiing dan erg snel kan gaan. Om het voortbestaan van de Antilliaanse leguaan te waarborgen, is dan ook een fokprogramma in gevangenschap nodig.

Foto: Rob van Eijk (BB-Facebook)

Er zijn maar weinig Antilliaanse leguanen in dierentuinen aanwezig. De dierentuin van Jersey, die de rol van de stamboekhouder op zich heeft genomen, is goed voor verreweg de meeste dieren en hun fokpaartje heeft al meerdere keren voor eieren gezorgd. Een van die jongen, een in 2000 geboren mannetje, is al een aantal jaar te zien bij het Caraïbisch Café in Blijdorp. Ook in Wenen is een onverwant koppel aanwezig dat voor nageslacht heeft gezorgd. Al met al is dat te weinig genetische diversiteit en zo ontstond het plan om dieren te ‘evacueren’ uit Sint Eustatius, zoals verder wordt verteld in een eerdere publicatie van het Vriendennieuws.

Foto: Stichting STENAPA

De expeditie, waar heel wat papierwerk met CITES aan voorafging, stond gepland voor eind 2017, maar orkaan Irma gooide roet in het eten. Begin 2018 waagden Sandra Bijhold (dierenverzorgster van Blijdorp) en Tim van Wagensveld (Stichting RAVON) het er weer op en vier leguanen werden gevangen, maar vervolgens weigerde KLM om het transport te faciliteren en ook overleg met de overheid liep stuk. De dieren werden weer vrijgelaten en het gezelschap droop af naar Rotterdam. In mei kwam het bericht dat premier Rutte een bezoek zou brengen aan Caraïbisch Nederland en dat de leguanen wel met het regeringstoestel terug zouden mogen – gelukkig werd een kabinetscrisis omtrent de dividendbelasting ternauwernood afgewend. Prompt reisden Sandra en een ranger van Stichting STENAPA weer af naar Sint Eustatius en wisten daar vier dieren te vangen, twee mannetjes en twee vrouwtjes. Eén probleempje: het regeringstoestel stond op Sint Maarten en de leguanen op Sint Eustatius. Kennelijk zijn meer piloten terughoudend om leguanen aan boord te nemen, wat resulteerde in het charteren van een achtpersoonstoestel voor één persoon met vier leguanen… Na een voorspoedige vlucht met de minister-president naar Rotterdam The Hague Airport deed zich het volgende probleem voor: reptielen mogen alleen Nederland in via Schiphol of de Rotterdamse haven. Nu was daar van tevoren met de NVWA een oplossing voor gevonden, maar maak dat een douanebeambte maar eens wijs! Heel wat telefoontjes later werd toch groen licht gegeven. Eind goed, al goed.

Blijdorper Bendelid Jean-Luc Sleijpen ging alvast op bezoek bij de Antilliaanse leguanen en maakte daarbij dit filmpje.

Ploegschaarschildpad: Op het randje van extinctie

Foto: Sebastiaan de Bruyn (BB-Facebook)

Schildpadden, een groep prehistorische dieren, kennen een ongelofelijke diversiteit aan soorten: van de eeuwig migrerende zeeschildpadden en kleine, kleurrijke doosschildpadden tot imposante alligatorschildpadden en de alom bekende reuzenschildpadden. Het is een clade met allerlei uitersten en één zo’n tragische recordhouder is de ploegschaarschildpad: mogelijk de meest bedreigde landschildpad ter wereld. Sinds kort is Blijdorp een van de weinige plekken op de wereld waar ze voor alledaagse bezoekers te zien zijn, nu ze van hun verblijf achter de schermen overgeplaatst zijn naar het Natuurbehoudscentrum. Het verhaal van dit viertal is een perfect voorbeeld van de wrede wereld waarin de ploegschaarschildpad stand probeert te houden.

Foto: Oklahoma City Zoo (okczoo.org). Volwassen ploegschaarschildpad.

De ploegschaarschildpad (Astrochelys yniphora) is een prachtig dier: hun schild heeft een nagenoeg perfecte bolvorm met een eenvoudige, maar desalniettemin mooie tekening. Hun Nederlandse naam danken ze aan de twee uitstekende schildplaten bij hun hals, die in het wild een belangrijke rol spelen bij de voortplanting. De mannetjes gebruiken ze om met elkaar te worstelen over vrouwtjes en proberen elkaar ermee om te rollen. Hun schoonheid is helaas eerder een vloek dan een zegen: al jaren behoren ze tot de meest gestroopte schildpaddensoorten en dat heeft ze tot de rand van de afgrond geduwd. Al decennia lang worden ze opgenomen in de top 25 meest bedreigde schildpadsoorten. Werd de wilde populatie een aantal jaar geleden nog op zo’n 500 dieren geschat, nu zouden dat er nog geen honderd zijn. Al deze dieren bevinden zich in het Bala Bay National Park, gelegen in Noordwest-Madagaskar. Tel daar zo’n 200 dieren uit het Ampijoroa-fokcentrum en minder dan 50 individuen in Noord-Amerikaanse en Europese dierentuinen bij op, en dat is het.

Foto: Diergaarde Blijdorp (rijnmond.nl). Ploegschaarschildpad toen deze in 2012 aankwam in Rotterdam.

Regelmatig bereikt ons slecht nieuws. Zo werd het Ampijoroa-fokcentrum in ’96 door bewapende stropers overvallen en werden er bijna honderd dieren buitgemaakt. Toen de overheid van de eilandstaat in 2009 in een grote politieke crisis verzeild raakte, zagen stropers hun kans schoon en raakte de wilde populatie in een duikvlucht, met vele dieren die naar de Aziatische markten gesmokkeld werden. In 2013 onderschepte de Thaise douane 50 gesmokkelde dieren, mogelijk goed voor een tiende van alle ploegschaarschildpadden wereldwijd op dat moment. Het jaar 2016 zag wederom een gigantische afname van de wilde populatie, alsmede een nieuwe gewapende aanval op Ampijoroa, die ternauwernood werd afgeweerd. Elk jaar worden er wel een aantal dieren geconfisqueerd, om nog maar te zwijgen over de schildpadden die helaas niet teruggevonden worden…

De dieren van Diergaarde Blijdorp kwamen, samen met nog negen soortgenoten, in 2012 naar Europa nadat ze in 2009 en 2010 onderschept waren door de douane van Hong Kong. Toen ze hier aankwamen, waren ze naar schatting zo’n vijf jaar oud en inmiddels naderen ze de leeftijd waarop ze geslachtsrijp zijn. Het zou dan ook fantastisch zijn als met deze dieren gefokt kan worden, wat dusver nog maar mondjesmaat gelukt is in gevangenschap. Deze vier ploegschaarschildpadden zijn onmisbare schakels in de kleine bufferpopulatie en het is dan ook te hopen dat ze bezoekers van de Diergaarde kunnen inspireren om de beschermingsmaatregelen te steunen.

Foto: Turtle Conservancy (turtleconservancy.org). Bewakers van het Ampijoroa-fokcentrum.

In Memoriam: Kleine Panda Raj

Foto: Patty Kloosterman (BB-Facebook). Deze foto van Raj en zijn moeder Yukiko won afgelopen kwartaal nog een fotowedstrijd van Blijdorper Bende.

Na eerder deze week al een flinke klap verduurd te hebben met de bevalling van leeuwin Bente die op tragische wijze verliep, is Diergaarde Blijdorp nu ook geconfronteerd met het overlijden van de jonge rode panda Raj. Het was tijd voor de in augustus geboren koter om gespeend te worden, maar hij is hier niet in geslaagd.

Normaal gesproken kunnen de verzorgers jonge panda’s overtuigen om hun brokjes, die een essentiële mix van voedingsstoffen bevatten, te eten door er een zoet mengsel overheen te doen. Raj moest hier echter niets van weten en verzwakte zienderogen, ondanks pogingen om hem sondevoeding te geven. Uit sectie is gebleken dat hij leed aan bloedarmoede en ook te kampen had met slecht functionerende nieren en een afwijkend hart.

Al vele decennia is de rode panda te vinden in Rotterdam. Blijdorp had de smaak al vroeg te pakken wat de fok van deze diersoort betreft en heeft zodoende de rol van EEP-coördinator op zich genomen. De Diergaarde bekommert zich sinds een aantal jaar in toenemende mate over de status van de rode panda in Nepal, waar parkwachters met geld en kennis van Blijdorp het nu opnemen tegen stropers. Dankzij Blijdorp is de lokale bevolking ingelicht over hun bijzondere natuur en zijn er cameravallen geïnstalleerd in het bos en momenteel worden proeven uitgevoerd in de Diergaarde met GPS-halsbanden, die hopelijk eens in het wild gebruikt kunnen worden.

Voorheen leefden ze in het ‘plantsoen’ voor de Rivièrahal, maar sinds 2015 scannen de hoofden van de bezoekers elders in het park de boomtoppen af: ze hebben een mooi plekje gekregen in het Azië-continent, een rustige locatie die zich dan ook goed leent voor de fok met deze toch enigszins schuwe diertjes.

Foto: Johanna Kok (BB-Facebook)

Aziatische Leeuwen: over het wel en wee van de welpjes

Foto: Petra Muilenburg (BB-Facebook)

Een stortvloed aan berichtgeving vanuit de Tweeling-Gebouwen vandaag. Terwijl enerzijds mensen toekeken hoe de jonge Aziatische leeuwen voor het eerst oog in oog stonden met hun vader, kwamen anderzijds alarmerende berichten binnen waarin gesproken werd over het overlijden van een drietal welpjes. Te midden van alle verwarring was al snel één ding duidelijk: het was geen doorsnee dag voor Diergaarde Blijdorp.

Foto: Eelko Tuurenhout (BB-Facebook)

De dag begon met een luide kreet vanuit een eindhoekje van de Rotterdamse Diergaarde. Na een week eerder al voor het eerst poot op de grasmat gezet te hebben, kwam het prille gezinnetje vanochtend wederom voor een verrassing te staan. Nog een beetje dromerig keek het viertal uit het raam, toen plotseling de schuif achterin het grote binnenverblijf werd geopend en Aapal – onder toezicht van de verzorgers – zijn aanwezigheid bekend maakte. Zoals verwacht, stelde Lalana zich gelijk defensief op. In tegenstelling tot hun Afrikaanse evenbeelden, kennen Aziatische leeuwen een stuk minder hechte familieband. Jongen worden gescheiden van de groep geboren en maken pas op latere leeftijd kennis met de rest, een proces dat vaak met enige spierballentaal gepaard gaat.

Foto: Rob van Eijk (BB-Facebook)

Na de aanvankelijke commotie respecteerden beide partijen elkaars bewegingsruimte en daalde het stof neer. Ook toen het gezelschap zich later verplaatste naar het buitenverblijf, bleven de gemoederen kalm. Alweer twee weken geleden waagden Lalana en de drie welpjes, waarvan de geslachten en namen nog niet bekend zijn, zich voor het eerst in het publieke binnenverblijf. Na hun krachten alvast geoefend te hebben op de kunstrotsen, daar waar een aantal jaar terug nog okapi’s overnachtten, mochten ze precies een week geleden kennis maken met de kille Hollandse winterlucht. Eerst waren de kleintjes instinctief op hun hoede, nog enigszins onwennig wat betreft de wolkjes die uit hun mond kwamen, maar al snel was er geen houden meer aan en trotseerden ze speels alle landschapselementen die hun verblijf rijk is.

Screenshot: Diergaarde Blijdorp (blijdorp.nl)

Ondertussen speelde zich achter de schermen een drama af, dat aan de doorsnee bezoekers ontgaan zal zijn, maar op de voet werd gevolgd door dierentuinliefhebbers op het thuisfront. Van het verblijf waar deze zomer Lalana en haar kroost tijd kregen om aan te sterken, werd vanochtend opgemerkt dat het was betrokken door een andere leeuwin. Rond half zeven werden de eerste twee kale, nog hulpeloze jongen gespot. Helaas waren de beelden alles behalve vertederend: één van de jongen werd opgegeten, mogelijk was deze niet levensvatbaar. Ook de ander gaf weinig tekenen van leven. Anderhalf uur later volgde er nog een. De webcam was met tussenpozen niet beschikbaar: of de verzorgers soms opzettelijk de stream uit de lucht hebben gehaald of dat er sprake was van overbelasting, is niet bekend. ’s Middags liet Diergaarde Blijdorp middels een persbericht weten dat alle drie de jongen het niet gered hebben.

De leeuwin in kwestie is Bente, in 2006 geboren als dochter van Shantee en daarmee de enige van haar nazaten die tegenwoordig nog aanwezig is in Rotterdam. Bente is alles behalve een geboren moeder. Een eerdere worp van haar eindigde in een soortgelijk bloedbad, volgens de Diergaarde ‘weet ze niet goed wat ze ermee aanmoet’. Voorlopig blijft ze achter de schermen om op krachten te komen. Lalana’s kleintjes zullen binnenkort geïntroduceerd worden bij Chica en uiteindelijk ook bij Bente. Wel worden ze voorlopig apart van de andere leeuwen gevoerd, om agressief gedrag onderling te vermijden.

Foto: Johanna Kok (BB-Facebook)

Kattenkwaad

Foto: Luciënne de Gier (BB-Facebook)

Vrijwel precies drie maanden na hun geboorte, kan menig Blijdorp-bezoeker ze nu in levenden lijve bewonderen: de drie jonge Aziatische leeuwtjes. Opgewacht door een peloton fotografen stapten ze, onder hoede van moeder Lalana, op 22 november voor het eerst het grote binnenverblijf in. Voortaan mogen ze van 12.00 – 14.00 uur de benen strekken hier. De laatste keer dat er welpjes te bewonderen waren in de Diergaarde was ten tijde van Shanto en Rani, geboren in 2011. Het is dan ook de eerste succesvolle worp in het nieuwe leeuwenverblijf én het is het eerste nestje in Rotterdam waarvan de moeder niet Shantee is. 

Foto: Luciënne de Gier (BB-Facebook)

De geboorte van de welpjes was een aangename verrassing voor het publiek. De bevalling, die plaats had gevonden in een bosje nabij de ingang van het binnenverblijf, werd geconstateerd terwijl het park gewoon open was. Om de rust te bewaren werden wat bezoekerspaden afgesloten. Nadat de verzorgers de volwassen leeuwen naar binnen wisten te lokken, werden de welpjes snel naar het kraamverblijf achter de schermen verplaatst. Het nestje bleek vier jongen te tellen, waarvan eentje dood werd aangetroffen. Het geslacht van de drie anderen staat nog altijd niet vast. Sindsdien was het gezinnetje uitsluitend te volgen via de webcams, wat vaak tot vertederende en grappige waarnemingen leidde.

Foto: Jolanda Aalbers (BB-Facebook). ”Dan geniet je thuis extra van dit pluizenbeestje dat iets ziet wat wij niet zien!”

In tegenstelling tot hun Afrikaanse neven, kennen Aziatische leeuwen een minder hechte onderlinge band. Wanneer een leeuwin op het punt staat te bevallen, zal zij zich dan ook afzonderen van haar groepsgenoten en zelf bepalen wanneer ze terugkeert. Om die reden gaat Blijdorp erg voorzichtig om met jonge leeuwtjes. Het eerste ‘contact’ met Aapal, Bente en Chica vond plaats op een afstandje. Geleidelijk mochten ze steeds dichter bij elkaar komen en zo kwam het dat oplettende bezoekers soms zelfs een glimp opvingen van de welpjes. Nu is dus het volgende stapje gezet naar integratie in de groep. Overdag, wanneer de andere leeuwen buiten worden gehouden, mogen Lalana en haar drieling in het binnenverblijf ravotten. Even geïnteresseerd als de menselijke toeschouwers, gluren de andere leeuwen alvast door de ruiten naar binnen – of ze hebben het gewoon koud, ook mogelijk natuurlijk.

Blijdorper Bendelid Cor de Gier legde de ontdekkingstocht vast in het filmpje hieronder. Veel kijkplezier!

Foto: Ruud van Amersfoort (BB-Facebook)